W 83. rocznicę powstania w getcie warszawskim
Wyjątkowość wydarzenia, jakim był czterodniowy zbrojny opór w getcie, leży nie w wymiarze zbrojnym starcia, takich w latach II wojny światowej było wiele, lecz w bezprecedensowym doświadczeniu tysięcy jego ofiar, w sposób bezwzględny zabijanych i palonych żywcem.
Andrzej Żbikowski [w:] „Encyklopedia getta warszawskiego”
IRENA KLEPFISZ (ur. 17 kwietnia 1941 w Warszawie) – żydowska pisarka, publicystka, tłumaczka i działaczka społeczna.
Urodziła się w warszawskim getcie. Ewakuowana stamtąd podczas powstania w getcie, w którym jej ojciec Michał Klepfisz, działacz Bundu, zginął w drugim dniu powstania, wraz z matką trafiła na wieś, gdzie ukrywały się do końca wojny.
Jej pierwszym językiem był polski. Jidysz zaczęła się uczyć dopiero w żydowskiej szkole w Łodzi. Był on jednak narzędziem codziennej komunikacji kręgu rodzinno-towarzyskiego, w którym obracała się jej matka.
Stworzyła własną eksperymentalną, dwujęzyczną poezję jidysz-angielską, która stanowi odpowiedź na dylematy świeckiej tożsamości żydowskiej i pytanie o to, czym może być dziedzictwo kultury jidysz.
Di rajze ahejm / Podróż do domu
Zi flit
ona leci
wi a fojgl
jak ptak
wi a mes
jak upiór.
Zi flit
iber di berg
ponad górami
ibern jam
ponad morzem.
Curik
curik z powrotem
z powrotem
In der fremd
na obczyźnie
iz ir hejm jest jej dom.
Do
tutaj
ot do
właśnie tu
muz zi lebn
musi żyć.
Ire zichrojnes
jej wspomnienia
staną się pomnikami
ire zichrojnes
będą rzucać cienie
Irena Klepfisz
(tł. z ang. Bella Szwarcman-Czarnota)
Pamięć zapisana w nazwach pewnego placu …
PLAC BOHATERÓW GETTA we Wrocławiu – od XVIII w. plac nosił nazwę Pl. Żydowskiego. W okresie prześladowań Żydów za panowania Fryderyka II zamiejscowi przedstawiciele gminy Izraela przebywający w mieście mieli prawo zatrzymywać się wyłącznie w zajazdach znajdujących się przy tym placu. Przybyszami byli głównie Żydzi polscy, którzy często osiadali w stolicy Śląska na stałe.
W 1824 roku plac otrzymał nazwę Karola (chodziło o cesarza i króla czeskiego Karola IV).
W 1929 plac nazwano Pl. Ferdynanda Lassalle’a, który urodził się w domu przy tym placu.
W 1933 r. hitlerowcy przywrócili mu nazwę Karola, a w 1945 r. Polacy przywrócili nazwę Pl. Żydowskiego, zmienioną w 1949. na Pl. Bohaterów Getta.
Po II wojnie światowej do Wrocławia przybyli polscy Żydzi — często przesiedleńcy z różnych regionów kraju. Przywieźli ze sobą własną pamięć i doświadczenia, koncentrujące się przede wszystkim na losie polskich Żydów zamordowanych podczas Zagłady, takich jak ofiary powstania w getcie warszawskim.
Pamięć o przeszłości żydowskiej miasta została ukształtowana w duchu polskim — jako część historii powojennego, polskiego Wrocławia, a nie dawnego niemieckiego Breslau. Nawet miejsce upamiętnienia Bohaterów Getta Warszawskiego, choć związane z przedwojenną żydowską historią miasta, funkcjonowało głównie jako symbol tej „przywiezionej” pamięci.
W ten sposób historia żydowska Wrocławia została niejako przefiltrowana przez doświadczenia przesiedleńców i osadzona w nowym kontekście miasta…
Maria Luft (2023) „Memorials in Wrocław. Remembering the Breslau Jewish Community in the Years Prior to 1945”.
Zygmunt Antkowiak (1997) „Wrocław od A do Z”.
Pomnik uroczyście odsłonięto 19 kwietnia 1963 roku, w 20. rocznicę powstania w getcie warszawskim. Autorami pomnika byli wrocławscy działacze Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów. W 1980 roku pomnik przesunięto na skwer przy Psich Budach w związku z przebudową placu Bohaterów Getta.
Pamięć wyryta w kamieniu …
Zdewastowany grobowiec Schelsingerów, Georga (1856–1911) i Johanny z d. Schlesinger (1860–1940). Na pomniku jest wpis upamiętniający ofiary Zagłady, Wilhelma Ludwiga (1887–1942) i Georga (zm. 1942), którzy zginęli w getcie Warszawskim. Piaskowiec. Nowy Cmentarz Żydowski przy ul. Lotniczej we Wrocławiu. Źródło: https://urbanmemoryfoundation.org/rodzina-schlesingerow/
Wilhelm Ludwig Schlesinger (1887/Cosel-1942/ getto warszawskie)
Pochodził z rodziny żydowskiej osiadłej we Wrocławiu. Współpracował z Moritzem Haddą, jednym z czołowych wrocławskich architektów dwudziestolecia międzywojennego. W latach 20-tych XX w. prowadzili wspólną firmę Hadda & Schlesinger.
Później założył własną pracownię architektoniczną, na stałe mieszkał w Cieplicach Śląskich. W latach trzydziestych został pozbawiony możliwości wykonywania zawodu.
Na początku II wojny światowej przebywał w Berlinie, skąd został wywieziony do warszawskiego getta, gdzie zmarł lub został zamordowany. Okoliczności i dokładna data jego śmierci nie są znane.
Dodane przez M.P.
